Replica van een Enterse Zomp, met toeristen varend over het riviertje de Regge. Bron: Stichting De Enterse Zomp.

 

Enterse Zomp

De Zomp was voor Twente lange tijd het belangrijkste vervoermiddel, het riviertje de Regge een belangrijke verkeersweg. Door de aanleg van de straatweg van Almelo naar Zwolle en de spoorlijn van Deventer naar Enschede in de 19e eeuw kwam er een einde aan het varen met Zompen.

Varen viel op de Regge door de vaak lage en zeer veranderlijke waterstand niet mee, vooral in de zomer. Schippers wierpen dan dammetjes op in de rivier, totdat ze voldoende diepgang kregen. Het dammetje werd doorgestoken en men kon verder varen. Maar ook het water stroomde weg, zodat een eind verderop het tafereel zich herhaalde. Weer een dammetje bouwen, otdat er weer voldoende diepgang was … "Varen waar geen water is", werd dat genoemd. En dat was eigenlijk overal 'ten oosten van de IJssel' eeuwenlang het geval. Maar waar geen verharde wegen waren, had men niet veel keus.

Mogelijk was er al in de 15e eeuw sprake van scheepvaart op de Regge. De scheepvaart was hier vrijwel geheel in handen van de Enterse schippers, hoewel er ook wel schippers uit Almelo en Hellendoorn kwamen. Het hoogtepunt van de zompvaart lag zo rond 1800; toen waren er zo'n 125 van deze vrachtschepen in de vaart. Door de eeuwen heen zullen er honderden geweest zijn. Ze werden, voor zover bekend, vooral op Enterse scheepswerven gebouwd.

Een belangrijke impuls voor de scheepvaart op de Regge was de ontwikkeling van de textielnijverheid en en de jute-industrie in Twente. Grondstoffen en eindproducten werden met Zompen over het riviertje vervoerd.
Door de aanleg van de straatweg van Almelo naar Zwolle en de aanleg van spoorlijnen naar en in Twente in de 19e eeuw kwam er een einde aan het moeizame geploeter op de Regge. In die tijd was ook de Industriële Revolutie in de textiel vrijwel voltooid: de massale overschakeling van huisnijverheid naar fabrieksmatige productie. De Zomp hoort typisch bij de tijd van de huisnijverheid.

De laatste Enterse Zomp bij Rijssen in de jaren 1920. Bron: Regiocanon Enter.

Ook elders 'ten oosten van de IJssel' vond scheepvaart met Zompen plaats, meestal niet minder moeizaam. Aparte vermelding verdient bijvoorbeeld de turfschipperij van Vriezenveen, waar kleine Zompen de turf uitventten tot ver in Twentse dorpen en steden, via kleine beekjes en slootjes. En in de Achterhoek kennen we de Berkelse Zomp, sterk verwant aan het Twentse broertje.

De Zomp als erfgoed

Een originele Zomp bleef niet bewaard; het laatste schip werd in de oorlog gesloopt. In de jaren 1980 besloot men in Twente daarom een replica te bouwen, om de geschiedenis van dit belangrijke scheepstype in ere te houden. Daartoe werd 'De Regionale Stichting Enterse Zomp' opgericht. De replica, die "Regt door Zee" werd genoemd (naar de Zomp die als laatste gevaren had) kwam in 1986 gereed. Inmiddels is in Enter een nieuwe 'historische' scheepswerf gerealiseerd, "De Enterse Waarf", waar gestaag gewerkt wordt aan nieuwe Zompen voor eigen gebruik en andere opdrachtgevers.
Door de 'Stichting De Berkelzomp' werd in de jaren 1980 eveneens een eerste Berkelse Zomp herbouwd.

Meer informatie: