Geschiedenis en cultureel erfoed
in en rond Broek op Langedijk

 

Langedijk en omgeving staat vanouds bekend als tuinbouwgebied. De bewoners langs de dijk leefden echter oorspronkelijk van veeteelt. Zij groeven sloten in het moeras voor de afwatering en voor het vervoer; het vruchtbare slib gebruikten zij om de eilandjes op te hogen.

Dit slib maakte de eilandjes uitermate geschikt voor het verbouwen van tuinbouwproducten en toen in de 17e en 18e eeuw een aantal malen de veepest uitbrak, schakelden de boeren hier massaal op tuinbouw over. Deze gronden bleken tot de beste tuinbouwgronden van Nederland te behoren. Niet alleen het gebied rond Broek, maar de gehele Geestmerambacht werd met name na 1870 tot één groot tuinbouwgebied.

De groenten werden naar de steden vervoerd met zogenaamde damlopers of damschuiten. Omdat daarvan geen exemplaar bewaard bleef, bouwde Museum Broeker Veiling een replica van zo'n schip.
Foto: Museum Broeker Veiling

Kool
Omdat de tuinbouw zich vroeger in het algemeen concentreerde rond de grote steden is het bijzonder dat een streek zonder rechtstreekse binding met een stad zo vroeg in de geschiedenis tuinbouwproducten voor de vrije markt teelde. Men was afhankelijk van anderen voor het vervoer en verkoop van de producten en deze moesten een relatief lange weg afleggen. Zo kwam men tot de teelt van groenten die langer houdbaar waren en gemakkelijk vervoerd konden worden. Dat konden wortelen, uien of aardappelen zijn, maar de streek rond Langedijk werd op de duur toch vooral bekend om z'n kool.

Damschuiten
De groenten werden naar de afzetmarkt vervoerd met zogenaamde damlopers of damschuiten, een typisch streekgebonden scheepstype, verwant aan de tjalk, waarmee tot begin 20e eeuw de groenten naar de grote steden als Alkmaar, Zaandam en Amsterdam werden gebracht . De afmetingen werden bepaald door de maat van de sluizen onderweg.
Later werd de groente ook wel ter plaatse verwerkt voor deze vervoerd werd. Bijvoorbeeld tot zuurkool, waarmee deze nog langer houdbaar bleef. In Zuid-Scharwoude staat nog altijd de zuurkoolfabriek van Kramers, opgericht in 1888, de enig overgebleven zuurkoolfabriek van de vele die ooit in Langedijk actief waren.

Eind 19e eeuw ontstond in ons land het veilingwezen. De Broeker Veiling was de eerste in ons land. Op deze oude foto liggen talloze akkerschuiten met kool bij het afmijngebouw uit 1912.
Foto: Museum Broeker Veiling

Op één plek bijeen
De grote afstand tot de markt was ook de oorzaak van het ontstaan van de "Broeker Veiling", één van de eerste groenteveilingen ter wereld. Deze veiling werd door de tuinders eind 19e eeuw opgezet om zich te beschermen tegen de praktijken van handelaren. Deze gingen voordien alle tuinders afzonderlijk langs om groenten te kopen en konden zo de prijzen laag houden. De tuinder wist immers niet wat zijn producten in de stad waard waren. Door de handelaren en de tuinders op één plek bij elkaar te brengen, werd elke dag opnieuw de prijs van de producten vastgesteld. Uiteindelijk is de veiling een goed en tot tevredenheid werkend systeem gebleken, dat tot vandaag de groente- en fruitprijzen bepaalt.

Vaarveiling
De Broeker Veiling werd opgezet als een vaarveiling: door de sloot kwamen de tuinders met hun akkerschuiten vol tuinbouwproducten en langs de kant stonden de handelaren, die er hun prijzen voor boden. Later werd over die sloot een houten overkapping gebouwd, maar het systeem van er doorheen varende schuiten bleef gehandhaafd. Het huidige houten veilinggebouw is gebouwd in 1912 en vertoont enige Jugendstil-kenmerken. Na de Broeker veilgen ontstonden ook andere veilingen in de omgeving.

De Langedijker akkerschuit
Voor het vervoer naar de veilingen werd doorgaans gebruik gamaakt van de Langedijker akkerschuit, het meest gebruikte scheepje in het Grootgeestmerambacht en omgeving. De Langedijker Akkerschuit werd overigens ook wel gebruikt voor het vervoer van andere agrarische zaken, zoals vee, landbouwwerktuigen en andere goederen. Er bestond een groot aantal variaties op het dit scheepstype type (kloetschuitje, roeischuitje, melkersschuitje, veevlet, metór enz).

Op de Langedijker akkerschuit bestonden vele variaties, zoals deze Métor, gebouwd in 1949 met een geklonken ijzeren romp op de werf van Bertus de Waal in Noord-Scharwoude. Op de foto voortbewogen met de "kloet", maar direct bij de bouw werd ook al in een motor voorzien.
Foto: Anton van Daal

Staal en/of ijzer
Oorspronkelijk van hout, werd dit scheepje na 1920 steeds vaker in staal en/of ijzer en na 1935 overwegend in staal en/of ijzer gebouwd. De voortbeweging geschiedde doorgaans met handkracht (met de "kloet"; een vaarboom) en bij gunstige wind werd er gezeild. Met name na de Tweede Wereldoorlog werden (mede door de Marshall-hulp) motoren ingebouwd met de in dit gebied ontwikkelde "antiwierschroef", uitgevonden in Warmenhuizen.

Op verzoek van de tuinders werd Broek op Langedijk in 1903 aangesloten op het landelijk spoorwegnet. Begin 20e eeuw begon een ongekende boeiperiode voor de tuinbouw in het gebied.
Foto: Museum Broeker Veiling.

Stimulans
Hoewel veel groenten in dit waterrijke land per schip naar de afzetmarkt werden getransporteerd, betekende de aansluiting op het spoorwegnet in 1903 een enorme stimulans voor de tuinbouw in dit gebied. De schuiten konden door de veiling heen naar de laad- en losplaats varen, waar de groenten direct in spoorwagons geladen konden worden. De afzetmarkt werd uitgebreid tot ver in het buitenland, de export groeide explosief en het tuinbouwareaal breidde zich uit naar het noorden. Na de oorlog werd het vervoer meer en meer door vrachtwagens verzorgd en het spoorlijntje werd begin jaren 1970 opgeheven.

Vooruitgang
De Broeker Veiling zelf werd in 1973 buiten gebruik gesteld. De veiling fuseerde met een aantal andere veilingen en in Noord-Scharwoude werd een nieuw veilinggebouw neergezet. Ook in de wijde omgeving van de veiling sloeg de vooruitgang toe. Het waterrijke gebied met z'n eilanden en slootjes werd voor een efficiëntere tuinbouw en het moderne verkeer steeds minder geschikt. In de jaren 1960 en '70 werd een grootscheepse herverkaveling afgerond, waarbij de meeste sloten en vaarwegen werden gedempt en autowegen werden aangelegd. Net als elders in ons land werd van de "vaarpolder" een "rijpolder" gemaakt. Bij deze herverkaveling, die in die tijd nog "ruilverkaveling" genoemd werd, maar in feite een grootscheepse reconstructie van het land en de gebouwde omgeving betekende, moesten talloze tuinders het veld ruimen.