Nationaal Register Mobiel Erfgoed:
het symposium

Hoe kan het register optimaal benut worden als beleidsinstrument ten behoeve van het behoud en de presentatie van mobiel erfgoed?

Begrippenlijst

- dd 100518

Het begrip "mobiel erfgoed"

Erfgoed
Mobiel erfgoed is een vorm van (cultureel) erfgoed. Erfgoed bestaat uit "alle materiële en immateriële overblijfselen uit het verleden, die de samenleving wil behouden voor de toekomst" (omschrijving Instituut Collectie Nederland (ICN), zie www.icn.nl).
Het begrip "erfgoed" is echter geen duidelijk omschreven en eenduidig begrip. Zo voert de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) vanaf 2009 een kennisprogramma uit onder de titel "Wat is erfgoed", dat gericht is op de totstandkoming van een "Representatief bestand onroerend erfgoed". Dit programma is overigens minder gericht op een definitie van het begrip "erfgoed" dan op de vraag "waaruit het erfgoed bestaat".

Mobiel erfgoed
(1) Volgend op de omschrijving van het Instituut Collectie Nederland (ICN) bestaat mobiel erfgoed uit mobiele overblijfselen uit het verleden, die de samenleving wil behouden voor de toekomst.
(2) De stichting Mobiele Collectie Nederland (MCN) verstaat onder mobiel erfgoed het "erfgoed dat de Nederlandse mobiliteitsgeschiedenis representeert". MCN vindt het voor de samenleving van belang dat dergelijk mobiel erfgoed voor de toekomst behouden wordt. Die geschiedenis wordt natuurlijk gerepresenteerd door allerlei onroerend en roerend, materieel én immaterieel erfgoed, maar MCN richt zich krachtens de statuten op de mobiele overblijfselen uit het verleden (of mobiele objecten die zijn overgebleven uit het verleden) als representanten van die Nederlandse mobiliteitsgeschiedenis.

Definitieprobleem
Een meer gebruikelijke term in plaats van mobiel object, zou de term vervoermiddel kunnen zijn. Maar daar blijkt in een enkel geval een definitieprobleem in te schuilen. De mobiele objecten waar MCN zich op richt zijn inderdaad voor het overgrote deel bedoeld om iets of iemand te vervoeren en kunnen dus rustig vervoermiddel genoemd worden. Maar in een beperkt aantal andere gevallen is dat kennelijk niet zo duidelijk het geval. Om in de praktijk met de definitie van mobiel erfgoed te kunnen werken, blijken we eerst een enigszins theoretische exercitie te moeten uitvoeren.

Werkdefinitie
Daarbij moet duidelijk zijn, dat het om een werkdefinitie van MCN gaat, niet om de eeuwige waarheid. Werkdefinities zijn er om met alle betrokkenen dezelfde taal te spreken; alleen dán kan met het Nationaal Register Mobiel Erfgoed het gewenste resultaat worden bereikt.

Mobiliteitsgesechiedenis
MCN acht mobiliteit van dermate groot belang voor de huidige samenleving, dat ze het erfgoed van de Nederlandse mobiliteitsgeschiedenis onder de aandacht wil brengen van beslissers op het gebied van cultuur én het breed publiek. MCN ziet het zelfs als haar doel om bij te dragen aan een "Mobiele Collectie Nederland" die een representatief beeld geeft van de Nederlandse mobiliteitsgeschiedenis. dat wil zeggen voor zover het om mobiele objecten of vervoermiddelen gaat.

Vervoeren
Mobiliteitsgeschiedenis lijkt in de eerste plaats te gaan om het vervoeren van mensen en/of goederen. Maar soms is dat vervoeren bijzaak. Tegenwoordig zeker, maar ook vroeger al, is het recreëren soms belangijker dan het vervoeren (pleziervaart, met de auto er op uit, sportvliegerij). Hoe dat ook zij, het levert wél zeer relevante mobiliteit op.

Ruime opvatting
Er zijn ook objecten die weliswaar mobiel zijn, maar die niet in de eerste plaats lijken ingericht om iets of iemand te vervoeren. Dergelijke objecten moeten zichzelf soms kunnen vervoeren of verplaatst kunnen worden om hun hoofdfunctie naar behoren uit te oefenen (baggermolens, excavateurs, stoomwalsen, locomobielen, gevechtsvliegtuigen, vissersschepen).
Om de weinig gangbare term "mobiel object" te vermijden, kiest MCN er voor het begrip "historisch vervoermiddel" zeer ruim op te vatten. Maar er zijn grenzen: sommige woonboten (betonnen bakken met een huis erop) en woonwagens (bijna "verankerd" op vaste woonwagenlocaties) bijvoorbeeld, zeggen niets over onze mobiliteitsgeschiedenis. Ze worden dan ook niet in het NRME opgenomen.

Sectoren, deskundigen
Niet alle mobiele objecten of vervoermiddelen zullen voor de mobiliteitsgeschiedenis even representatief of belangrijk zijn geweest. MCN matigt zich daarover echter in het algemeen geen oordeel aan.
Hoe representatief of belangrijk een object is geweest voor de Nederlandse mobiliteitsgeschiedenis, bepalen de deskundigen in de sectoren water, rail, weg en lucht. MCN laat het, volgens convenant, aan de sectorale registerhoudende organisaties over om te bepalen of iets in hun sector tot het mobiel erfgoed gerekend kan worden of niet.

Historische vervoermiddelen
Vervoermiddelen die zijn overgebleven uit het verleden. Dat kunnen zijn:
- historische vaartuigen
- historische railvervoermiddelen
- historische wegvoertuigen
- historische vliegtuigen

Statisch en operationeel
MCN acht het van groot belang (een deel van) de Mobiele Collectie Nederland in werkende (of operationele) staat te behouden en te presenteren. Een voorwaarde om tot de Mobiele Collectie Nederland te behoren is dit echter niet. Ook statische objecten (bijvoorbeeld in musea) kunnen een waardevolle bijdrage aan de Mobiele Collectie Nederland leveren.

Andere omschrijvingen
Van bovenstaande begrippen zijn ook andere omschrijvingen in omloop. Zo is het begrip "historisch vaartuig" door de EMH (European Maritime Heritage) ten behoeve van Europese regelgeving al eens nader omschreven. En het begrip "historisch vliegtuig" is in het kader van de "Regeling Historische Luchtvaart" al nader gedefinieerd.

Historisch en "klassiek"
Naast het begrip "historisch vervoermiddel" wordt vaak "klassiek vervoermiddel" gebruikt. Een historisch vervoermiddel is niet niet per definitie hetzelfde als een klassiek vervoermiddel. Vooral in de sector water en de sector weg is "klassiek" een veelgebruikte term (klassieke schepen, klassieke auto's). Een duidelijke definitie daarvan ontbreekt vooralsnog.
Voor MCN is een "klassiek vervoermiddel" hetzelfde als een "historisch vervoermiddel", ongeacht de betekenis die in sommige deelterreinen van het mobiel erfgoed aan het begrip "klassiek" wordt gegeven.

Overige begrippen

Cultuurhistorische waarde, waardestelling, waarderen
Onder de Cultuurhistorische waarde wordt kort door de bocht verstaan "de reden om een object te behouden voor de toekomst". Wie professioneel met erfgoed omgaat, is bezig met waardestelling. Erfgoedbeheerders zijn actief op een breed en gevarieerd terrein en maken daarbij voortdurend keuzes. Een museumconservator beoordeelt welke objecten worden aangekocht, gepresenteerd en gerestaureerd. Een monumentenzorger bekijkt (1) welk onroerend goed in aanmerking komt voor plaatsing op monumentenlijsten en (2) wat buiten de beschermde monumenten nog meer in aamerking komt als "onroerend erfgoed". Een landschapsdeskundige adviseert welk cultuurlandschap beschermd moet worden.
Zo zal ook in de mobiel-erfgoedwereld voortdurend nagedacht moeten worden over wat voor de samenleving van belang is om voor de toekomst te behouden.

Cultuurhistorische waarde van mobiel erfgoed
De reden(en) om mobiel erfgoed / historische vervoermiddelen te behouden voor de toekomst. Het vaststellen van de cultuurhistorische waarde geschiedt doorgaans aan de hand van van te voren vastgelegde en objectieve criteria. Het Waardestellend kader mobiel erfgoed (WSK; zie aldaar) biedt daartoe goede en breed erkende aanknopingspunten.

Representatief bestand aan erfgoed
Bestand aan erfgoed dat een representatief beeld geeft van het verleden. (Zie ook de RCE-publicatie Kennis voor de praktijk van de erfgoedzorg, februari 2010).

Mobiele Collectie Nederland
Een collectie mobiel erfgoed die een zo representatief mogelijk beeld geeft van de historische ontwikkeling van de mobiliteit in Nederland en de algemeen-maatschappelijke geschiedenis die daarmee samenhangt (kortweg: de Nederlandse mobiliteitsgeschiedenis).

Nationaal Register Mobiel Erfgoed (NRME)
Het register waarin het mobiel erfgoed van Nederland is opgenomen. Dit register geeft een overzicht van wat er in Nederland aan mobiel erfgoed aanwezig is en inzicht in de cultuurhistorische waarde daarvan.

Sectoraal register
Het Nationaal Register Mobiel Erfgoed wordt gevoed door de vier sectorale registers. Een sectoraal register is een mobiel-erfgoedregister van één van de deelnemende koepelorganisaties:
- Nationaal Register Varende Monumenten® (FONV)
- Nationaal Register Railmonumenten (HRN)
- Nationaal Register Vliegende Monumenten (NFHL)
- Nationaal Register Rijdende Monumenten (FEHAC)
Het Nationaal Register Railmonumenten is apart via Internet benaderbaar, de overige sectorale registers (voorlopig) uitsluitend via het Nationaal Register Mobiel Erfgoed.

Sectorale registerbeheerder
Deze sectorale registers worden onderhouden door vier sectorale registerbeherende organisaties. Dat zijn de koepelorganisaties (zie boven), die daarvoor al dan niet een speciale sectie, afdeling of commissie in het leven hebben geroepen.

Convenant
Overeenkomst tussen de stichting Mobiele Collectie Nederland als houder van het Nationaal Register Mobiel Erfgoed en de vier sectorale registerhoudende organisaties anderzijds tot instandhouding van het Nationaal Register Mobiel Erfgoed.

Waardestellend kader mobiel erfgoed (WSK)
Set van criteria waarmee de cultuurhistorische waarde van mobiel erfgoed kan worden vastgesteld. Het WSK kan worden gebruik als basis voor de cultuurhistorische waardestelling ten behoeve van het NRME. Zie het Waardestellend kader op deze website en het boek Erfgoed dat Beweegt! Waardering van de Mobiele Collectie Nederland, 2e druk, 2009.

Objectbeschrijving mobiel erfgoed (OBS)
Set van velden met informatie (variabelen) waarmee mobiel erfgoed wordt beschreven ten behoeve van het NRME. Is integraal onderdeel van het Waardestellend kader mobiel erfgoed. Zie het Waardestellend kader op deze website en het boek Erfgoed dat Beweegt! Waardering van de Mobiele Collectie Nederland, 2e druk, 2009.

Inventariseren, waarderen, selecteren, registreren
In de erfgoedwereld gebruikelijke volgorde van activiteiten die gehanteerd kan worden als een register wordt aangelegd. Bijvoorbeeld gebruikt tjdens het Monumenten Selectie Project (MSP) in de jaren 1990 ten behoeve van de selectie en opname van objecten uit de periode 1850 - 1940 in het Monumentenregister (Monumentenlijst).

Inventariseren
Het verkennen van de nog (in Nederland) aanwezige historische vervoermiddelen om na te gaan of deze voor inschrijving in het register in aanmerking komen. Omdat in de huidige situatie het NRME gevoed wordt vanuit de vier sectorale registers, zal het inventariseren op sectorale basis plaatsvinden.

Inschrijven
Het opnemen in het register van een historisch vervoermiddel dat voldoet aan de criteria daarvoor. Deze criteria lopen per sector uitéén.

Beschrijven
Het vastleggen van informatie over een object, waarbij de Objectbeschrijving voor het mobiel erfgoed (zie aldaar) bepalend is voor de informatiestructuur.

Controleren / schouwen / toetsen
Het door een deskundige of commissie van deskundigen nagaan of de beschrijving correct is en betrekking heeft op het betreffende object.

Valideren
Het vaststellen van de resultaten van controle / schouw.

Deskundigheid
Deskundigheid is onmisbaar om tot een zinvolle cultuurhistorische waardestelling te komen. Het hangt van de specifieke vragen en omstandigheden af welke deskundigheden nodig zijn. Het is aan te bevelen om een brede deskundigheid in te schakelen, zodat de waardestelling uit zo veel mogelijk invalshoeken kan worden uitgevoerd; ook bovensectorale deskundigheid (mobiliteitsgeschiedenis algemeen, algemeen-historisch, erfgoedbreed) kan daarbij van nut zijn. Deskundigen kunnen beter geen belanghebbenden zijn.
Hoe breder de deskundigheid en betrokkenheid, hoe groter het draagvlak voor de waardestelling uiteindelijk zal zijn.